TARİHTEN BUGÜNE TÜRK DİLİ ALANI
1. Türk dili bugün batıda Balkanların uçlarından doğuda Büyük Okyanus’a, kuzeyde Kuzey
Buz Denizinden, güneyde Tibet’e kadar uzanan çok geniş bir alanda dağınık olarak
konuşulmaktadır.
Türk dili tarihî gelişim seyri içinde dilin kendi doğal yapısından kaynaklanan değişmeler
yanında çeşitli coğrafî dağılımlar, farklı sosyo-kültürel çevrelerle ilişki gibi dış faktörlerle
bütün dillerde olduğu gibi bir yandan değişmiş, bir yandan da kollara, diyalektlere ayrılmıştır.
20. yüzyıl öncesine kadar genel Türk dili alanında diyalekt farklılıklarının derecesi çok büyük
değildi. Ancak bu durum, bugün oldukça değişmiştir. Genel Türk dilinin lehçelerini “dil”
konumuna getirme yönünde çalışmalar olarak tanımlanabilecek Sovyet dönemi merkezî dil
planlaması çalışmaları ile dil plânlaması kapsamındaki mahallî uygulamalar 20. yüzyılda Türk
lehçeleri arasındaki anlaşılabilirlik oranının düşmesine yol açan önemli dış faktörlerden biri
olmuştur. Diğer taraftan Rus dilinin bir üst dil olarak bütün sosyo-kültürel ve ekonomik,
resmî olarak-olmayarak bütün kurumlarda konuşulması, yazılması, kısaca kullanılması,
Sovyet alanı Türk dilinin çeşitli lehçelerini konuşanları ana dili kaybı tehlikesiyle karşı
karşıya da getirmiş, kısıtlı ana dili kullanımı, Türk lehçelerinin tabiî gelişmelerini önlemiştir.
Lehçeler arası etkileşimin de ortadan kalkmış olması Türk lehçeleri arasındaki ayrılıkların
keskinleşmesine yol açmıştır. Bununla birlikte bütün bu farklılaşmaya rağmen genel olarak
Türk dili ve alt kollarının temel yapısı itibariyle ses, şekil, söz dizimi ve sözvarlığı yönünden
bir bütünlük arzettiğini de söylemek yanlış olmayacaktır (Barutcu 1992: 47)1
.
2. Bugün bu konferansta sizlere köklü bir geçmişi olan Türk dilinin bilinen yazılı
başlangıcından itibaren tarihî gelişim sürecini, konuşulduğu geniş coğrafyadaki yayılımını ve
dallanmalarını göz önünde bulundurarak değerlendirmeye ve Türk dilinin tarihî dönemlerini
sistematize ederek anlatmaya çalışacağım. Ayrıca bugüne uzanan süreçte çağdaş Türk dili
alanının sınırlarını ve genel özelliklerini ana hatlarıyla vermeye çalışacağım. Konumuzun son
derece geniş bir alan olması sebebiyle, kısıtlı bir süre içinde sizlere genel bir perspektif
verebilmek için, konuyu ayrıntıklara boğmadan, tarihten bugüne Türk dilinin yayılma,
dallanma süreçleri ve bugüne olan uzantıları temelinde ele almaya çalışacağım.
uuR Blog V3 Teması
